*श्वास कोंदट वितळताना...*
_संध्या भरते क्षणिक मळवट_
_सौभाग्याचा अस्त मनोहर_
_शुभ्र ज्योत्स्ना लपेटताना_
_तव भाळी वसावी चंद्रकोर_
संध्येचं आयुष्य ते कितीसं? सूर्य मावळतानाच्या कालावधीएवढंच पण या काळातलं तिचं रूप विलोभनीय असंच असतं.
धरतीचं सौभाग्य असणारा सूर्य, अस्तास जात असताना, संध्येस जे मन मोहक रुपडं लाभतं, त्याचं वर्णन कविवर्य श्री काळे सरांनी किमान शब्दात किती समर्पकपणे केलंय. जसा काही अवनीच्या क्षितिजरूपी भालप्रदेशावर नववधूच्या सौभाग्याचा कुंकुमाक्त मळवटच भरल्या समान भासतो.
पुढच्या दोन ओळीतील काव्य सौंदर्य रात्रीच्या आकाशाचं वर्णन करते. इथे पृथ्वीने जणू शुभ्र चंद्राची चांदण्यांनी युक्त अशी काळी चंद्रकळाच नेसलेयं आणि कपाळावरची चंद्रकोर तिचं सौंदर्य अजुनच खुलवते आहे.
विवाहानंतर अल्पावधीतच विवाहसौख्य पूर्णतः लाभण्यापुर्वीच ज्या नववधूचा पती निवर्तला आहे. जिचा मळवट क्षणिक ठरलाय आणि सौभाग्य अस्तास गेल्यावर तिच्या नशिबात फक्त दुःखाची अंधारी रात्रच उरलेय. अशा स्त्रीचं मूकं दुःख काय असेल त्याची कल्पना न केलेलीच बरी. पण म्हणून तिला सुख प्राप्त करण्याचा अधिकार नाही काय?
नक्कीच आहे.
वैधव्याचं शुभ्र वस्त्रच जिच्या आयुष्याची ओळख बनलंय, तिला तिच्या पांढऱ्या कपाळावर पुन्हा प्रेमाची नवी चंद्रकोर सजविण्याचा तिला अधिकार नाही काय? नक्कीच आहे.
वैधव्याची शुभ्रज्योत्स्ना लपेटल्यावर प्रेमाच्या चंद्रकोरीच लेणं भाळावर मिरविण्याचा अधिकार तिला नाही काय?
नक्कीच आहे.
असंही कविला यातून सुचवायचे असेल . . . .
_कुसुंबी दुःखाच्या पडद्यामागे_
_ये घेऊनी रात्र कोवळी_
_पिधानयुतीचा मांडू जागर_
_क्षितिजी उधळू आभा सावळी_
संध्याकाळची काळसर तांबडी (कुसुंबी) रंगछटा जणू येणार्‍या दुःखरुपी रात्रीची पूर्वसुचना देत आहे. संध्यासमयी रात्र ही पुर्ववयात म्हणजे कोवळी असते. दुःखाची सुरुवात सुद्धा हृदय असे कोमल, हळवे, कोवळे झाले की होते. चंद्र-शुक्राची पिधानयुती याच समयास होत असताना क्षितीज हळू हळू सावळे होत जाते. रात्रीचा पहिला प्रहर सुरू होतो याचे वर्णन आणि त्याच बरोबर दुःखमुक्तीसाठी जागर मांडण्याची कवीकल्पना अप्रतिमच होय.
लाल क्षितिजावर काळसर-लाल झालेल्या कुसुंबी रंगाच्या संध्याकाळची उपमा कवीने कुंकूम सौभाग्य हरवलेल्या कोवळ्या तरूण विधवेला दिली आहे तिलाही रात्रीचं अनुपम सुख हवंय. कुसुंबी पडद्याआडून शुक्र जसा चंद्राशी पिधानयुती करतो, त्याचप्रकारे अकाली वैधव्य लाभलेल्या या चंद्रालाही सुखाची प्राप्ती देणारा शुक्ररूपी प्रियकर हवाय. त्याच्याबरोबर सुखाचा जागर मांडून काळ्यारात्रीतही (दुःखातही) तिच्या मनक्षितिजावर निदान सुखाची सावळी आभा पसरेल असं कवी सुचवीत आहेत . . . . . .
_श्वास कोंदट वितळताना_
_सहवेदनांचे हिमल दहिवर_
_व्याख्या सुखाची नवी पाहुनी_
_उषेलाही यावा गहिवर_
दुःखमुक्तीचा जागर मांडला असताना मनाचे कोंडलेल्या अवस्थेतून मोकळे होणे, कोंदटलेले श्वास वितळत जाण्याप्रमाणे कवी दर्शवितात. तरी सुद्धा सहवेदनांचे हिमल म्हणजे बर्फाळ दव अजूनही मनाला व्यापून आहेच, परंतु दुःखमुक्ततेसाठीच्या जागरातून प्रतीत होणारी सुखाची व्याख्या पाहून उषेला सुद्धा गहिवरून आलंय. त्यामूळे आता मनातील दुःखरूपी अंधार संपून नवप्रतिभेची उषा नक्कीच येणार, हे कवी सुचवीत आहेत.
जिचं संपूर्ण आयुष्य कोंदट झालंय. समाजनियमाच्या मर्यादांचे बंधन जिला सर्वप्रकारच्या सुखापासून वंचित ठेवतंय. मुख्यता तिच्या वयातील तरूण तरुणींना शरीर सुखाची असलेली नैसर्गिक ओढ आणि मर्यादा यांमध्ये कोंदटलेल्या मनोवस्थेत ती आहे. तिने प्रियकरासह यातून बाहेर पडायचे ठरवले आहे. प्रियकरासह मिलन होताच हे कोंदटलेले श्वास जणू वितळत आहेत आणि परिणामभूत त्यांची गोड शिरशिरी म्हणजेच संवेदनांचे हिमल दहिवर अंगभर उठतंय. तिच्या आयुष्याला सुखाची एक नवी व्याख्या लाभलेय आणि येणारी नवीन उषा तिच्यासह नवीन सुखाच्या अनुभवाने गहिवरली आहे.
कवी डॉ. काळे यांनी अकाली वैधव्य आलेल्या दुर्दैवी नवविवाहीतेचे दुःख, तिच्या मनातील नवथर सुखाची मंथर ओढ, पुन्हा फुलारण्याचे स्वप्न पहाणारी, नव्याने आयुष्यात येऊ पहाणारी पण समाजनियमांना अमान्य प्रीत, या सगळ्याची संध्याकाळ, पिधानयुती, उषा या नैसर्गिक, खगोलीय व कालसुसंगत घटनांशी सुरेख सांगड घालत कवितेला एकाचवेळी दोन रूपात सजवले आहे.
एक आशयघन कविता वाचल्याचा आनंद मिळाला, शिवाजीराव काळे यांचे आभार !
- शारदात्मज.
(अभिजीत काळे.)
